Chuyển thể và bóng đá: Khi khán giả không còn tin vào câu chuyện được kể

Trong phòng chiếu, sau cảnh cuối của "Verity", không ai đứng dậy ngay. Một khoảng lặng kéo dài, kiểu khoảng lặng người ta thường dành cho những thứ mình đã kỳ vọng quá nhiều. Bộ phim chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của Colleen Hoover — do Amazon MGM sản xuất, Michael Showalter đạo diễn, với Dakota Johnson, Anne Hathaway và Josh Hartnett chia nhau ba vai chính — để lại phía sau đúng cái khoảng lặng đó. Nhà phê bình Guy Lodge của Variety không giữ lời: ông gọi tác phẩm là một bản dựng lệch nhịp, thiếu sức căng, và cạn hơi ở đoạn kết. Tôi theo dõi phản ứng ấy với một nỗi băn khoăn quen thuộc. Không phải vì tôi làm phê bình điện ảnh. Tôi viết về bóng đá, và đã nhiều năm ngồi ở khán đài, nghe tiếng vỗ tay rồi nghe tiếng im bặt. Nhưng cái cách một câu chuyện được chuyển từ trang giấy sang màn ảnh, rồi bị đám đông phán xét, giống đến lạ kỳ với cách một đội bóng được chuyển từ bản thiết kế trên bảng chiến thuật ra sân cỏ thật. "Verity" là một hiện tượng xuất bản. Tiểu thuyết của Colleen Hoover bán được hàng triệu bản, sống trong điện thoại của độc giả như một thứ gây nghiện, và tạo ra một cộng đồng người đọc tin rằng họ hiểu nhân vật hơn chính tác giả. Khi Amazon MGM công bố chuyển thể, niềm tin ấy biến thành một bản hợp đồng vô hình: khán giả đồng ý bỏ tiền, đổi lại nhà sản xuất phải trả về đúng cảm giác họ từng có khi đọc. Đó là hợp đồng mà mọi bản chuyển thể đều phải ký, và cũng là hợp đồng mà rất ít bản chuyển thể thực hiện được. Bóng đá cũng vậy. Mỗi khi một đội bóng công bố bản hợp đồng mới, hay một huấn luyện viên mang về một hệ thống mới, người hâm mộ lập tức ký một hợp đồng tương tự trong đầu: chúng tôi sẽ tin, miễn là anh trả lại cho chúng tôi cảm giác chiến thắng. Và khi bản hợp đồng ấy không được thực hiện, phản ứng đầu tiên không phải là phân tích, mà là phán xét. Điều Guy Lodge chỉ ra ở "Verity" — sức căng, nhịp điệu, và một thứ ông gọi là điện tích gợi dục giữa các nhân vật — thực chất là ba câu hỏi mà bất kỳ ai dựng lại một câu chuyện cũng phải trả lời. Sức căng đến từ đâu? Nhịp điệu được giữ bằng gì? Và khoảnh khắc nào khiến người xem tin rằng hai con người thật sự đang chạm vào nhau, chứ không phải hai diễn viên đang đọc lời thoại? Bóng đá có ba câu hỏi y hệt. Sức căng của một trận đấu không đến từ việc đội nào giữ bóng nhiều hơn. Nó đến từ việc khán giả biết rằng một sai lầm duy nhất có thể xóa sạch chín mươi phút kiểm soát. Nhịp điệu không đến từ tốc độ chạy. Nó đến từ việc đội bóng biết khi nào nên chậm lại, khi nào nên đẩy một đường bóng dài vào khoảng trống sau lưng hàng thủ, khi nào nên giữ bóng để nhịp thở của đối phương rối loạn. Và cái khoảnh khắc chạm thật sự — thứ Lodge gọi là điện tích — là khoảnh khắc một cầu thủ làm điều mà không ai trên khán đài dự đoán được, khiến tất cả cùng đứng dậy, kể cả những người đã ngồi suốt hai tiếng đồng hồ trong im lặng. Ở "Verity", Lodge cho rằng bộ phim thất bại đúng ở chỗ đó. Ba ngôi sao của nó — Dakota Johnson, Anne Hathaway, Josh Hartnett — đều là những diễn viên có khả năng, nhưng sự hiện diện của họ không tự động tạo ra sức căng. Đó là bài học mà bóng đá thuộc lòng từ lâu: một đội hình toàn ngôi sao không tạo ra một đội bóng. Bạn có thể mua ba cái tên lớn, xếp họ cạnh nhau trên bảng tin, và vẫn nhận về một trận đấu phẳng lì, vì giữa họ không có thứ keo dính vô hình nào. Bóng đá gọi thứ keo ấy là sự hiểu nhau. Điện ảnh gọi nó là hóa học. Cả hai đều không mua được bằng tiền. Quyền chuyển thể một cuốn tiểu thuyết bán chạy hoạt động gần giống một thương vụ chuyển nhượng. Có người định giá, có người đàm phán, có người trả cao hơn giá trị thật vì sợ mất cơ hội. Amazon MGM không mua một câu chuyện; họ mua một lượng khán giả đã tồn tại từ trước. Đó là lý do những bản chuyển thể từ sách bán chạy thường được công bố trước khi kịch bản hoàn thiện, giống như một câu lạc bộ công bố bản hợp đồng trước khi biết cầu thủ ấy sẽ đá ở đâu trong sơ đồ. Michael Showalter ngồi ở vị trí mà bóng đá gọi là huấn luyện viên trưởng. Ông có trong tay một đội hình gồm những cái tên mà bất kỳ nhà sản xuất nào cũng mơ, nhưng ông phải biến họ thành một khối. Trong bóng đá, một huấn luyện viên giỏi không phải người có nhiều ngôi sao nhất, mà là người khiến những ngôi sao chấp nhận chạy thêm một mét vì đồng đội. Trong điện ảnh, một đạo diễn giỏi không phải người có dàn diễn viên đắt nhất, mà là người khiến ba diễn viên ngừng diễn và bắt đầu sống trong cùng một căn phòng. Nhưng đây là chỗ tôi muốn dừng lại lâu hơn một chút. Khi một nhà phê bình nói rằng bộ phim thiếu sức căng, ông ấy đang nói về bộ phim, hay đang nói về ký ức của chính mình? Đây là câu hỏi mà giới phê bình điện ảnh hiếm khi tự hỏi, và giới bình luận bóng đá cũng vậy. Người ta nhớ bàn thắng, nhưng tôi viết về người đã dâng bàn thắng ấy cho đời bằng một cú chạm lầm lỡ. Một cú chạm lầm lỡ không có gì để phê bình — nó chỉ là một khoảnh lặng. Vậy mà chúng ta vẫn dành cả tuần để phân tích nó. Ký ức tập thể có một điểm mù: nó luôn tin rằng phiên bản mình từng trải nghiệm là phiên bản đúng, và mọi bản dựng khác đều là lệch lạc. Khi một độc giả nói phim không hay bằng truyện, họ đang so sánh một thứ hữu hạn — bộ phim dài hai tiếng — với một thứ vô hạn — trí tưởng tượng của chính họ trong nhiều đêm đọc sách. Bộ phim không bao giờ thắng được cuộc so sánh ấy, vì đối thủ của nó là một phiên bản do khán giả tự dựng, không có ngân sách, không có đạo diễn, không có giới hạn. Bóng đá cũng vậy. Khi một cổ động viên nói đội năm ngoái đá hay hơn, họ đang so sánh đội bóng thật với một đội bóng trong ký ức, nơi mọi đường chuyền hỏng đều đã được xóa sạch. Giới phê bình và khán giả đại chúng đứng ở hai khán đài khác nhau. Một bên xem bằng con mắt nghề nghiệp, đếm nhịp, đo sức căng, ghi chú từng lỗi. Một bên xem bằng trái tim, và trái tim không có bảng điểm. Trong bóng đá, hai khán đài ấy được gọi là chuyên gia và cổ động viên. Họ thường nói hai ngôn ngữ khác nhau về cùng một trận đấu, và cả hai đều đúng theo cách của mình. Colleen Hoover là người kể chuyện, và bộ phim là bản dịch của câu chuyện ấy sang một ngôn ngữ khác. Mọi bản dịch đều mất mát. Câu hỏi không nằm ở chỗ có mất hay không, mà ở chỗ mất thứ gì và đổi lại được thứ gì. Một đội bóng chuyển từ sơ đồ bốn hậu vệ sang ba hậu vệ cũng vậy. Không có bản chuyển thể nào trung thành tuyệt đối, chỉ có bản chuyển thể trung thực với điều mình muốn nói. Và còn một điều nữa. Một bộ phim bị chê có thể trở thành tội đồ trong một đêm, nhưng một bộ phim bị chê cũng có thể được cứu sống bởi chính những người không chịu tin vào lời chê. Bóng đá vắng khán giả không vắng âm thanh; có tiếng bước chân, tiếng huấn luyện viên hét, và tiếng trái tim sợ hãi. Trong một phòng chiếu vắng, cũng có những âm thanh như vậy: tiếng thở dài, tiếng ghế kêu, và tiếng một ai đó thì thầm rằng không tệ đến thế. Bàn thắng phản lưới là cách bóng đá nhắc ta rằng huyền thoại không chọn người để hiến thân. Một bản chuyển thể thất bại cũng nhắc ta điều tương tự về điện ảnh. Không ai chọn trước rằng mình sẽ là người bị nhớ đến như một sai lầm. Guy Lodge có thể đúng về "Verity". Nhưng lịch sử phê bình đầy những trường hợp một tác phẩm bị đánh gục lúc ra mắt rồi sống dậy mười năm sau, khi thế hệ khán giả tiếp theo tìm thấy nó mà không mang theo ký ức của người đi trước. Bóng đá cũng có những trận đấu như vậy: bị gọi là thảm họa trong đêm, rồi trở thành huyền thoại trong ký ức. Số 222 triệu không nằm trong bảng cân đối kế toán, nó nằm trong tim của hàng triệu người. Một bộ phim chuyển thể cũng vậy. Giá trị thật của nó không nằm ở doanh thu cuối tuần đầu, mà nằm ở việc có bao nhiêu người rời rạp mà vẫn còn nghĩ về nó vào tuần sau. Một trận đấu cũng thế. Tỷ số sẽ bị quên, nhưng khoảnh lặng sau tiếng còi mãn cuộc thì ở lại. Điều đáng nói là cả điện ảnh lẫn bóng đá đều đang sống trong một vòng xoáy dư luận ngày càng ngắn. Một bộ phim có thể bị kết án trước khi ai đó kịp xem hết đoạn giới thiệu. Một huấn luyện viên có thể bị đòi sa thải sau ba vòng đấu. Chúng ta phán xét nhanh hơn chúng ta hiểu, và chúng ta chia sẻ nhanh hơn chúng ta suy nghĩ. Trong cái vòng xoáy ấy, cả một bộ phim lẫn một đội bóng đều trở thành con tin của những lời nói vội. Khoảng lặng sau cảnh cuối của "Verity" không phải là dấu hiệu của thất bại. Nó là dấu hiệu của một cuộc đàm phán chưa kết thúc. Khán giả vẫn đang cân nhắc xem mình nên tin ai: nhà phê bình đã nói rằng bộ phim lệch nhịp, hay chính cảm giác của mình khi ngồi trong bóng tối. Cuộc đàm phán ấy có thể kéo dài nhiều năm. Và trong bóng đá, cuộc đàm phán tương tự cũng kéo dài mỗi khi một đội bóng thất bại: người hâm mộ cân nhắc giữa lời của chuyên gia và ký ức của chính mình. Tôi săn tin chuyển nhượng như săn một kết thúc mở: biết đây là chia tay, nhưng chưa bao giờ biết hồi kết. Bản chuyển thể của "Verity" cũng là một kết thúc mở như vậy. Nhà phê bình đã nói lời của ông. Khán giả sẽ nói lời của họ. Và ở giữa hai lời nói ấy, có một khoảng lặng — nơi sự thật về một tác phẩm thật sự sống.