Hoàng Sao và bàn 10-ball ở Phú Thọ: hai lần đăng cai, một mốc nền mang tên vòng 16

Viên bi cái dừng lại cách băng dài chừng hai đốt ngón tay. Khán phòng Phú Thọ Arena im tới mức nghe rõ tiếng phấn cơ miết trên da ngón tay. Dương Quốc Hoàng cúi xuống, đặt bàn tay trái lên mặt vải xanh, mắt không rời viên bi số 10 nằm sát góc. Khoảng lặng ấy ngắn hơn một nhịp thở, nhưng bên trong nó là cả một buổi tối dài của bi-a Việt Nam.

Có một điều tôi học được sau nhiều năm ngồi ở những hàng ghế xa nhất: trận đấu thực sự bắt đầu từ khoảnh khắc viên bi không lăn về phía ai. Mọi thứ ồn ào — khán đài, máy quay, bảng điểm điện tử — chỉ là phần nổi. Phần chìm nằm ở chỗ người cầm cơ quyết định sẽ đi con đường nào trong bốn mươi giây tới.

Đêm đó, ở Thành phố Hồ Chí Minh, phần chìm ấy dày hơn bình thường.

Giải Vô địch Thế giới 10-ball nam của WPA — Hiệp hội Bi-a Pool Thế giới — diễn ra tại Phú Thọ Arena từ ngày 19 đến 26 tháng 9. Đây là lần thứ hai liên tiếp Việt Nam đăng cai. Ban tổ chức gồm WPA phối hợp với Liên đoàn Bi-a và Snooker Việt Nam, Liên đoàn Bi-a và Snooker Thành phố Hồ Chí Minh cùng Sở Văn hóa và Thể thao thành phố. Một chuỗi đồng tổ chức gồm tổ chức quốc tế, liên đoàn quốc gia, liên đoàn thành phố và cơ quan quản lý nhà nước — cấu trúc mà không phải quốc gia nào trong khu vực cũng dựng nổi hai năm liền.

Giải quy tụ gần 200 cơ thủ đến từ 40 quốc gia. Tổng giải thưởng 500.000 USD, nhà vô địch nhận 80.000 USD, tương đương khoảng 2 tỷ đồng. Con số ấy được đưa lên tít báo trong nước, và điều đó hoàn toàn dễ hiểu: với một khán giả phổ thông, 2 tỷ đồng là thước đo rõ ràng nhất về tầm vóc của một sự kiện.

Bên cạnh giải chính còn có hai giải vệ tinh. Giải Poison Saigon Women's 9-Ball Open dành cho nữ, từ ngày 21 đến 25 tháng 9, quỹ thưởng 90.000 USD — khoảng 2,3 tỷ đồng. Giải đôi nam nữ Box Billiards từ ngày 19 đến 23 tháng 9, quỹ thưởng 111.000 USD — khoảng 2,8 tỷ đồng. Cộng lại, hệ sinh thái ba giải rót vào thị trường khoảng 701.000 USD trong vòng tám ngày.

Đó là một cách tổ chức đáng chú ý. Một giải vô địch thế giới nam được bọc bên trong một tuần lễ bi-a có cả nội dung nữ và nội dung đồng đội. Nó không còn là một giải đấu đơn lẻ. Nó là một tuần lễ.

Để hiểu vì sao thể thức quan trọng hơn cái tít về 2 tỷ đồng, cần nói rõ một chuyện kỹ thuật mà báo chí phổ thông thường bỏ qua. Sự khác biệt giữa 10-ball và 9-ball không nằm ở chỗ thêm một viên bi.

Cả hai đều thuộc dòng bi-a Mỹ, không phải snooker, cũng không phải bi-a Trung Quốc. Nhưng 10-ball có một luật then chốt: luật gọi bi, gọi lỗ. Cơ thủ phải tuyên bố trước mình sẽ đưa viên bi nào vào lỗ nào. Một viên bi rơi xuống do may mắn không được tính. Điều này triệt tiêu gần như hoàn toàn yếu tố ăn may — thứ vốn là đặc sản của 9-ball, nơi một cú đánh hỏng vẫn có thể vô tình đưa viên số 9 vào lỗ và thắng ván.

Nói cách khác, 10-ball là thể thức ít khoan nhượng với sai số nhất trong dòng pool. Mỗi cú đánh là một lời khai, và người cầm cơ không thể nói rằng mình không cố ý.

Với một cơ thủ, điều đó thay đổi toàn bộ cấu trúc chiến thuật. Khi may mắn bị loại khỏi phương trình, giá trị của cú đánh an toàn tăng vọt, và kiểm soát bi cái — chứ không phải độ chính xác của cú vào lỗ — trở thành kỹ năng đắt nhất trên bàn.

Cú đẩy bi cái vào thế khó cho đối phương, thứ giới chuyên môn gọi là safety, không còn là phương án phòng ngừa. Nó là một vũ khí ngang hàng với cú kết thúc. Trong một ván 10-ball chất lượng cao, số lần hai cơ thủ đẩy nhau qua lại trên cùng một cụm bi có thể nhiều hơn số lần họ thực sự kết thúc. Khán giả mới xem thường nhầm những phút ấy là chết. Chúng là phần sống nhất của ván đấu.

Tôi đã ngồi xem rất nhiều ván 9-ball nơi khán đài đứng dậy vỗ tay vì một viên bi lăn vào lỗ theo quỹ đạo không ai lường trước. Ở 10-ball, những tràng pháo tay đó biến mất. Đổi lại là thứ im lặng hơn: sự tán thưởng dành cho một cú đánh mà chỉ ba người trong khán phòng hiểu hết ý đồ.

Đó là lý do kỹ thuật khiến tôi tin thể thức này xứng với cái mác vô địch thế giới hơn 9-ball. Nó không thưởng cho người đang có phong độ nóng. Nó thưởng cho người hoàn chỉnh hơn về kỹ thuật, kiên nhẫn hơn về chiến thuật và bình tĩnh hơn về tâm lý. Một giải gần 200 cơ thủ đánh loại trực tiếp theo luật gọi bi là một cái sàng rất mịn.

Và đây là chỗ câu chuyện Việt Nam bắt đầu.

Dương Quốc Hoàng, biệt danh Hoàng Sao, được giới thiệu là cơ thủ số một Việt Nam. Anh đã dự giải này ba lần. Lần đầu, anh rời giải sớm. Lần thứ hai, anh vào đến vòng 32. Năm ngoái, trên chính sân nhà, anh vào đến vòng 16.

Ba điểm dữ liệu. Một đường thẳng đi lên.

Về mặt thống kê, ba lần tham dự là một mẫu quá nhỏ để nói bất cứ điều gì chắc chắn. Nhưng tính đơn điệu của đường đi — sớm, 32, 16 — không phải là loại dữ liệu ngẫu nhiên. Trong một thể thức mà kinh nghiệm với chính luật gọi bi và bố cục bi trên bàn là tài sản tích lũy, việc một cơ thủ tiến đều qua từng lần dự giải là tín hiệu thích nghi, không phải tín hiệu may mắn.

Tôi học cách đọc trận đấu bằng những con số, nhưng chỉ khi chúng biết múa. Ở đây, ba con số ấy đang múa cùng một hướng.

Còn một chi tiết khiến dữ liệu này đáng tin hơn bình thường. Cả vòng 16 năm ngoái lẫn giải năm nay đều diễn ra tại Thành phố Hồ Chí Minh. Biến số sân nhà được giữ nguyên. Nếu năm ngoái anh vào vòng 16 ở một nơi khác rồi năm nay mới về nhà, ta sẽ phải tách hai hiệu ứng khỏi nhau. Khi cả hai lần đều là sân nhà, ta có thể dùng vòng 16 như một mốc nền tương đối ổn định.

Điều đó không có nghĩa vòng 16 là trần. Nó có nghĩa vòng 16 là sàn.

Bên cạnh Hoàng, bốn cái tên Việt Nam khác góp mặt: Lương Đức Thiện, Phạm Phương Nam, Nguyễn Anh Tuấn, Chu Việt Hoàng. Năm cơ thủ chủ nhà trong một giải gần 200 người. Con số này quan trọng hơn vẻ ngoài của nó.

Một quốc gia có một tay cơ xuất sắc là một quốc gia có một cá nhân. Một quốc gia có năm cái tên trong danh sách thi đấu chính của một giải vô địch thế giới là một quốc gia có một hệ thống. Có hệ thống nghĩa là có đường đi từ phòng bi-a ở quận đến sân đấu quốc tế: giải phong trào, giải quốc gia, suất vòng loại hoặc suất đặc cách, rồi đến bàn đấu có máy quay.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu và các giải bi-a trong khu vực của tôi, đây là thay đổi lớn nhất mà tôi quan sát được. Không phải việc một cơ thủ Việt Nam thắng một trận. Mà là việc một giải vô địch thế giới hai năm liền chọn nơi này làm nhà, và năm cái tên chủ nhà được xướng lên trong danh sách thi đấu.

Có những ván thắng không nằm ở bảng điểm, mà nằm ở nhịp thở của khán đài. Ở Phú Thọ Arena, nhịp thở ấy bây giờ đã khác.

Cấu trúc giải thưởng cũng kể một câu chuyện riêng. Nhà vô địch nhận 80.000 USD trên tổng 500.000 USD, tức khoảng 16% quỹ giải. Tỷ lệ này phẳng hơn nhiều so với các giải snooker lớn, nơi nhà vô địch thường chiếm phần lớn hơn trong tổng quỹ. Với bi-a pool, đây là cách chia khá truyền thống: phần thưởng trải đều hơn xuống các vòng sau, nghĩa là vào sâu đã có tiền, và điều đó giữ cho gần 200 cơ thủ vẫn còn động lực chiến đấu ở vòng ba, vòng bốn, chứ không chỉ ở vòng chung kết.

Hai giải vệ tinh còn cho thấy một mô hình tài trợ khác. Chúng được đặt tên theo thương hiệu: Poison và Box Billiards. Đây không phải chi tiết nhỏ. Khi một hãng thiết bị đưa tên mình vào tên giải, dòng tiền chảy theo một đường thẳng: thương hiệu, giải đấu, người chơi nghiệp dư nhìn thấy, rồi đến cửa hàng bán cơ và phụ kiện. Với một thị trường bi-a đang phình ra ở Việt Nam và Đông Nam Á, đây là kênh tiếp cận khách hàng rẻ và hiệu quả hơn nhiều so với quảng cáo thuần túy.

Tôi cũng nên nói rõ một điều vì nó hay bị lẫn. Bi-a pool do WPA quản lý, một tổ chức hoàn toàn khác với cơ quan quản lý snooker. Hai hệ thống luật, hai hệ thống xếp hạng, hai cấu trúc giải đấu. Những câu chuyện governance của snooker không thuộc về đây, và đem chúng sang đây là một lỗi phân loại.

Tôi đã theo dõi các giải bi-a trong khu vực đủ lâu để nhận ra một quy luật: một giải đấu chỉ thực sự bén rễ khi nó quay lại lần thứ hai, và chỉ thực sự trưởng thành khi quanh nó mọc lên những giải vệ tinh. Việc cả hai điều đó cùng xảy ra ở Thành phố Hồ Chí Minh trong tháng 9 này là dữ liệu đáng tin hơn mọi thông cáo báo chí về phong trào phát triển mạnh.

Nhìn vào bản đồ quyền lực của làng pool thế giới, các trung tâm truyền thống vẫn là Hoa Kỳ, Philippines, Đài Bắc Trung Hoa và một phần châu Âu. Đó là những nơi có lò đào tạo, có hệ thống giải quốc gia dày và có nhiều thế hệ cơ thủ nối tiếp. Việt Nam chưa nằm trong nhóm đó. Việc đăng cai hai năm liền và có năm cơ thủ dự giải chính đưa Việt Nam vào nhóm đang lên — nhóm có mặt, có tiếng nói, nhưng chưa có ngôi vô địch.

Khoảng cách giữa hai nhóm đó không đo bằng một trận đấu. Nó đo bằng số năm một quốc gia giữ được nhịp tổ chức, nhịp đào tạo và nhịp xuất khẩu cơ thủ ra đấu trường quốc tế.

Đến đây tôi phải nói điều mà phần lớn bản tin trong nước không nói.

Tít báo gọi Hoàng Sao là ứng viên nặng ký cho chức vô địch. Đó là một ý kiến, không phải một dữ kiện. Bài báo gốc không đưa ra thứ hạng thế giới của anh. Không có thành tích đối đầu. Không có tên của bất kỳ đối thủ quốc tế nào. Không có một con số nào về tỷ lệ vào bi, tỷ lệ dọn bàn hay số lần đánh an toàn thành công.

Không có nghĩa là những con số đó không tồn tại. Nghĩa là chúng ta chưa nhìn thấy chúng.

Và khi một tuyên bố về đẳng cấp thế giới được đưa ra mà không kèm dữ liệu, nó thường nói về người viết nhiều hơn về người được viết. Báo chí nước chủ nhà có một thiên kiến rất tự nhiên: người hùng nhà mình luôn lớn hơn thực tế một chút. Điều đó không xấu. Nó chỉ cần được đọc đúng.

Điểm mù cụ thể ở đây là sự nhầm lẫn giữa hai thứ hạng. Số một Việt Nam là một thứ hạng quốc gia. Ứng viên vô địch thế giới là một vị trí trong bảng xếp hạng toàn cầu. Giữa hai thứ đó là một khoảng cách có thể đo được, và bài báo gốc đã không đo nó.

Vậy nên tôi chọn đọc mốc nền khác: vòng 16. Với gần 200 cơ thủ từ 40 quốc gia và luật gọi bi, việc vào đến vòng 16 ở một giải vô địch thế giới là một kết quả ở tầng tinh hoa. Nó đủ để nói anh thuộc nhóm tinh hoa của làng bi-a thế giới. Nó chưa đủ để nói anh là người được đánh giá cao nhất.

Còn một biến số nữa mà không ai đo được: áp lực sân nhà. Việc được đánh trước khán giả quen mặt có thể nâng một cơ thủ lên, nhưng cũng có thể ghì anh ta xuống. Khi bạn là cái tên được in to nhất trên poster và cả nhà thi đấu biết bạn, mỗi cú đánh hỏng không còn là một cú đánh hỏng. Nó là một tin.

Trong hồ sơ của Hoàng, tín hiệu tâm lý duy nhất mà chúng ta có là một câu nói về sự chuẩn bị kỹ càng và hy vọng tiến xa hơn. Đó là một câu nói hướng về quá trình, không phải một lời tuyên bố. Với một cơ thủ chuẩn bị theo quá trình, áp lực sân nhà thường là trợ lực. Nhưng chúng ta đang suy đoán từ một câu.

Điều tôi tự hỏi là: nếu năm nay Hoàng dừng lại ở vòng 16 một lần nữa, đó là thành công hay thất bại? Câu trả lời phụ thuộc vào việc ai đặt ra kỳ vọng — ban tổ chức, truyền thông, hay chính anh.

Sau 398 ngày không một tiếng bi va vào nhau trong đại dịch, tôi học được rằng thứ mình nhớ nhất không phải những cú vô địch. Tôi nhớ tiếng phấn cơ cọ vào da ngón tay trong khoảng lặng trước một cú đánh khó.

Ở Phú Thọ Arena những ngày này, tiếng đó vang lên khoảng hai trăm lần mỗi ngày. Và mỗi lần, một người phải quyết định mình sẽ đi con đường nào trong bốn mươi giây tới: cú đánh nào, lỗ nào, và nếu sai thì ai sẽ là người trả giá.

Tôi không viết về cú kết thúc. Tôi viết về những gì cú kết thúc che giấu.

Với bi-a Việt Nam, điều đáng bàn của tháng Chín nằm ở chỗ khác chứ không phải ở chiếc cúp ngày 26. Nó nằm ở việc liệu sau ngày 26, có bao nhiêu phòng bi-a ở Nha Trang, Đà Nẵng, Cần Thơ đón thêm một đứa trẻ mười bốn tuổi bước vào, đặt tiền giờ lên quầy, và bắt đầu học cách gọi tên viên bi trước khi đánh.

Một tuần lễ bi-a kết thúc bằng một chiếc cúp. Một thập niên bi-a bắt đầu bằng một thói quen nhỏ như thế.